മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ ഏടുകള് മറിച്ചുനോക്കുമ്പോള് ചില വ്യക്തിത്വങ്ങള് കാലത്തെ അതിജീവിച്ച് ഇന്നും നമ്മെ പ്രചോദിപ്പിക്കുന്നതായി കാണാം. നേടിയ വിജയങ്ങളോ അധികാരങ്ങളോ മാത്രമല്ല അവരെ മഹാന്മാരാക്കിയത്. പ്രതിസന്ധികളെ നേരിടാനുള്ള ധൈര്യവും ലക്ഷ്യത്തോടുള്ള അചഞ്ചലമായ പ്രതിബദ്ധതയുമാണ് അവരെ ചരിത്രത്തില് അനശ്വരരാക്കിയത്. മനുഷ്യജീവിതത്തെ ഉയരങ്ങളിലെത്തിക്കുന്ന അനേകം ഗുണങ്ങളില് വീരവ്രതവും ധ്യേയനിഷ്ഠയും ഏറ്റവും പ്രാധാന്യമുള്ളവയാണ്. ഈ രണ്ട് ഗുണങ്ങള് ഒരുമിക്കുമ്പോള് ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യന് പോലും അസാധാരണ വ്യക്തിത്വങ്ങളായി മാറുന്നു. പുരാണങ്ങളിലും ഇതിഹാസങ്ങളിലും ചരിത്രത്തിലും ആധുനിക ജീവിതത്തിലും ഈ സത്യത്തിന്റെ അനേകം ഉദാഹരണങ്ങള് നമുക്ക് കാണാന് കഴിയും.
വീരവ്രതം എന്നത് വെറും യുദ്ധഭൂമിയില് പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന ധൈര്യമല്ല. ഭയത്തെയും പ്രതിസന്ധികളെയും അതിജീവിച്ച് സത്യത്തിനും നീതിക്കും വേണ്ടി നിലകൊള്ളാനുള്ള മനസ്സിന്റെ കരുത്താണത്. ധ്യേയനിഷ്ഠയാകട്ടെ ഒരു ലക്ഷ്യം സ്വീകരിച്ചാല് എത്ര പ്രതിബന്ധങ്ങള് വന്നാലും അതില് നിന്ന് പിന്നോട്ടുപോകാതെ മുന്നോട്ടുപോകാനുള്ള സ്ഥിരോത്സാഹമാണ്. ഈ രണ്ട് ഗുണങ്ങളും മനുഷ്യന്റെ വ്യക്തിത്വത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന രണ്ട് ചിറകുകളാണ്. ഒന്ന് ഇല്ലെങ്കില് മറ്റൊന്ന് പൂര്ണമാകുന്നില്ല. ധൈര്യമുണ്ടെങ്കിലും ലക്ഷ്യബോധമില്ലെങ്കില് ജീവിതം വഴിതെറ്റും. ലക്ഷ്യമുണ്ടെങ്കിലും ധൈര്യമില്ലെങ്കില് അത് യാഥാര്ത്ഥ്യമാകുകയുമില്ല.
രാമായണത്തില് ഹനുമാന്റെ ജീവിതം വീരവ്രതത്തിന്റെ ഉദാത്ത മാതൃകയാണ്. സമുദ്രം കടക്കുക എന്നത് അസാധ്യമായ ദൗത്യമാണെന്ന് എല്ലാവരും കരുതിയപ്പോണ് ഹനുമാന് തന്റെ ആത്മവിശ്വാസത്തിലും ശ്രീരാമനോടുള്ള ഭക്തിയിലും മുഴുകി ആ മഹത്തായ ദൗത്യം ഏറ്റെടുത്തത്. ലങ്കയിലെത്തി രാവണന്റെ ശക്തിയെ നേരിടുകയും സീതാദേവിയെ കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്ത ഹനുമാന് ശാരീരികശക്തി കൊണ്ടു മാത്രമല്ല വിജയിച്ചത്. അസാധ്യത്തെ സാധ്യമാക്കാമെന്ന ആത്മവിശ്വാസമാണ് അദ്ദേഹത്തെ വിജയത്തിലേക്ക് നയിച്ചത്. യഥാര്ത്ഥ വീരവ്രതം ബാഹ്യശക്തിയേക്കാള് ആന്തരികശക്തിയാണെന്ന് ഈ കഥ പഠിപ്പിക്കുന്നു.
മഹാഭാരതത്തിലെ അര്ജുനനും ഇതേ ഗുണത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രതീകമാണ്. കുരുക്ഷേത്ര യുദ്ധഭൂമിയില് സ്വന്തം ഗുരുക്കന്മാരെയും ബന്ധുക്കളെയും സുഹൃത്തുക്കളെയും എതിര്ക്കേണ്ടിവന്നപ്പോള് അദ്ദേഹം മാനസികമായി തകര്ന്നു. എന്നാല് ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ഉപദേശത്തിലൂടെ തന്റെ ധര്മ്മം മനസ്സിലാക്കിയ അര്ജുനന് ഭയത്തെ അതിജീവിച്ച് യുദ്ധത്തിനിറങ്ങി. ഇവിടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വീരവ്രതം ശത്രുവിനെ കീഴടക്കുന്നതിലല്ല, സ്വന്തം മനസ്സിലെ സംശയങ്ങളെയും ഭയങ്ങളെയും ജയിക്കുന്നതിലായിരുന്നു.
ധ്യേയനിഷ്ഠയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുമ്പോള് ആദ്യം മനസ്സിലെത്തുന്ന വ്യക്തിത്വങ്ങളില് മുന്പന്തിയിലാണ് ശബരി. രാമായണത്തിലെ ഈ സാധാരണ വനവാസിനി രാജ്ഞിയോ യോദ്ധാവോ പണ്ഡിതയോ ആയിരുന്നില്ല. എന്നാല് അവളുടെ ജീവിതം ധ്യേയനിഷ്ഠയുടെ അതുല്യമായ ഉദാഹരണമാണ്. ഗുരുവായ മതംഗമഹര്ഷി ഒരിക്കല് ശ്രീരാമന് തന്റെ ആശ്രമത്തിലെത്തുമെന്ന് പറഞ്ഞിരുന്നു. ആ ഒരു വാക്കില് വിശ്വസിച്ച് വര്ഷങ്ങളോളം ശബരി കാത്തിരുന്നു. ഓരോ ദിവസവും ആശ്രമപരിസരം വൃത്തിയാക്കി, വഴികളിലെ മുള്ളുകള് നീക്കി, പഴങ്ങള് ശേഖരിച്ച് രാമന്റെ വരവിനായി ഒരുങ്ങി. വര്ഷങ്ങള് കടന്നുപോയി. ഋതുക്കള് മാറി. എന്നാല് അവളുടെ വിശ്വാസം തളര്ന്നില്ല. ഇന്ന് നമ്മള് പലപ്പോഴും ചെറിയ പരാജയങ്ങളില് തന്നെ ലക്ഷ്യങ്ങള് ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. എന്നാല് ശബരി തെളിയിച്ചത് യഥാര്ത്ഥ ധ്യേയനിഷ്ഠയ്ക്ക് സമയ ദൈര്ഘ്യം ഒരു തടസ്സമല്ല എന്നാണ്. ഒടുവില് ശ്രീരാമന് എത്തിയപ്പോള് അവളുടെ ജീവിതകാലം മുഴുവന് നീണ്ട കാത്തിരിപ്പ് സഫലമായി.

ചരിത്രത്തിലേക്ക് നോക്കുമ്പോള് റാണാപ്രതാപിന്റെ ജീവിതം വീരവ്രതത്തിന്റെയും ധ്യേയനിഷ്ഠയുടെയും അപൂര്വ സംഗമമാണ്. മുഗള് സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ശക്തി ഭാരതത്തിലുടനീളം വ്യാപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന കാലത്ത് പല രാജാക്കന്മാരും അക്ബറുടെ മേല്ക്കോയ്മ അംഗീകരിച്ചു. എന്നാല് മേവാറിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം സംരക്ഷിക്കണമെന്ന ലക്ഷ്യത്തില് റാണാ പ്രതാപ് ഉറച്ചുനിന്നു. ഹല്ദീഘാട്ടി യുദ്ധത്തില് അദ്ദേഹം പ്രകടിപ്പിച്ച ധൈര്യം ചരിത്രത്തില് ഇടംപിടിച്ചിട്ടുണ്ട്. പക്ഷേ അതിലും മഹത്തായത് യുദ്ധത്തിനുശേഷമുള്ള ജീവിതമാണ്. കൊട്ടാരങ്ങളിലെ സുഖസൗകര്യങ്ങള് നഷ്ടപ്പെട്ടു. കുടുംബം കാട്ടില് കഴിയേണ്ടിവന്നു. പട്ടിണിയും ദുരിതവും സഹിക്കേണ്ടിവന്നു. എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം തന്റെ ലക്ഷ്യത്തില് നിന്ന് പിന്നോട്ടുപോയില്ല. സ്വാതന്ത്ര്യം ഭരണപരമായ ഒരു വിഷയമല്ല, ജീവിതത്തിന്റെ ആത്മാവാണെന്ന് അദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചു. അതുകൊണ്ടാണ് കഷ്ടതകളെക്കാള് ലക്ഷ്യത്തിന് പ്രാധാന്യം നല്കിയത്.
ഭാരതത്തിന്റെ സാമൂഹിക നവോത്ഥാനചരിത്രത്തില് ശ്രീനാരായണ ഗുരുവിന്റെ ജീവിതം ധ്യേയനിഷ്ഠയുടെ അസാധാരണ ഉദാഹരണമാണ്. ജാതിവ്യവസ്ഥ ശക്തമായി നിലനിന്നിരുന്ന കാലഘട്ടത്തില് സമത്വത്തിന്റെയും മാനവികതയുടെയും സന്ദേശം പ്രചരിപ്പിക്കുക എളുപ്പമായിരുന്നില്ല. ശക്തമായ എതിര്പ്പുകളും വിമര്ശനങ്ങളും നേരിട്ടിട്ടും അദ്ദേഹം തന്റെ ദൗത്യത്തില് നിന്ന് പിന്മാറിയില്ല. ‘ഒരു ജാതി, ഒരു മതം, ഒരു ദൈവം മനുഷ്യന്’ എന്ന സന്ദേശം ഒരു മുദ്രാവാക്യം മാത്രമായിരുന്നില്ല; വര്ഷങ്ങളുടെ ധ്യേയനിഷ്ഠയുടെ ഫലമായിരുന്നു. സമൂഹം മാറാന് ആദ്യം മനുഷ്യന്റെ മനസ്സ് മാറണമെന്ന് അദ്ദേഹം തിരിച്ചറിഞ്ഞു. മഹാത്മാഗാന്ധിയുടെ ജീവിതവും ഇതേ സത്യം തെളിയിക്കുന്നു. ബ്രിട്ടീഷ് സാമ്രാജ്യത്തെ നേരിടാന് അദ്ദേഹം ആയുധങ്ങളോ സൈന്യങ്ങളോ ഉപയോഗിച്ചില്ല. സത്യവും അഹിംസയും എന്നീ രണ്ട് മൂല്യങ്ങളെ ആയുധമാക്കി അനീതിക്കെതിരെ ഉറച്ചുനില്ക്കാനുള്ള ധൈര്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ വീരവ്രതമായിരുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യം നേടണമെന്ന ലക്ഷ്യത്തില് നിന്ന് ഒരിക്കലും പിന്മാറാതിരുന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധ്യേയനിഷ്ഠയായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതം കാണിച്ചുതന്നത് യഥാര്ത്ഥ വീരത്വം പലപ്പോഴും അക്രമത്തിലല്ല, ആത്മനിയന്ത്രണത്തിലാണെന്നതാണ്.
ആധുനിക ഭാരത ചരിത്രത്തില് ഡോ. എ.പി.ജെ. അബ്ദുള് കലാമിന്റെ ജീവിതം യുവതലമുറയ്ക്ക് വലിയ പ്രചോദനമാണ്. സാമ്പത്തികമായി പിന്നോക്കം നില്ക്കുന്ന ഒരു കുടുംബത്തില് ജനിച്ച അദ്ദേഹം കഠിനാധ്വാനത്തിലൂടെയും സ്ഥിരോത്സാഹത്തിലൂടെയും ഭാരതത്തിന്റെ രാഷ്ട്രപതിപദവിയിലേക്ക് ഉയര്ന്നു. നിരവധി പരാജയങ്ങള് നേരിട്ടിട്ടും അദ്ദേഹം സ്വപ്നങ്ങള് ഉപേക്ഷിച്ചില്ല. ഒരു റോക്കറ്റ് വിക്ഷേപണം പരാജയപ്പെട്ടാല് അടുത്ത ശ്രമത്തിനായി കൂടുതല് ശക്തിയോടെ തയ്യാറായി. ധ്യേയനിഷ്ഠ എന്നത് പരാജയങ്ങളില്ലാത്ത ജീവിതമല്ല, പരാജയങ്ങളെ അതിജീവിച്ചുള്ള യാത്രയാണെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതം തെളിയിക്കുന്നു.
കോവിഡ് മഹാമാരിയുടെ കാലത്ത് ലോകം അനേകം വീരവ്രതങ്ങളുടെയും ധ്യേയനിഷ്ഠകളുടെയും കഥകള് കണ്ടു. രോഗികളുടെ ജീവന് രക്ഷിക്കാന് സ്വന്തം ജീവന് പോലും അപകടത്തിലാണെന്ന് അറിഞ്ഞിട്ടും ഡോക്ടര്മാരും നഴ്സുമാരും പ്രവര്ത്തിച്ചു. അത് വീരവ്രതമായിരുന്നു. അതേസമയം വാക്സിനുകള് വികസിപ്പിക്കാന് രാവും പകലും അധ്വാനിച്ച ശാസ്ത്രജ്ഞര് ധ്യേയനിഷ്ഠയുടെ ഉദാഹരണമായി. മനുഷ്യരാശിയുടെ ക്ഷേമത്തിനുവേണ്ടി അവര് നടത്തിയ പരിശ്രമം ലോകത്തെ പ്രതിസന്ധിയില് നിന്ന് കരകയറ്റാന് സഹായിച്ചു. അതുകൊണ്ട് വീരവ്രതവും ധ്യേയനിഷ്ഠയും പുരാണകഥകളിലോ ചരിത്രപുസ്തകങ്ങളിലോ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്ന ആശയങ്ങളല്ല. അവ നമ്മുടെ ദൈനംദിന ജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. മനുഷ്യനെ മഹാനാക്കുന്നത് അവന് നേടുന്ന സ്ഥാനങ്ങളോ സമ്പത്തോ അല്ല, അവന് പിന്തുടരുന്ന മൂല്യങ്ങളാണ്.
ഡോ. കേശവ ബലിറാം ഹെഡ്ഗേവാറുടെ ജീവിതം ഭാരതീയ ദേശീയചിന്തയുടെ ചരിത്രത്തില് വീരവ്രതത്തിന്റെയും ധ്യേയനിഷ്ഠയുടെയും ഉജ്ജ്വലസമന്വയത്തിന്റെ ശ്രദ്ധേയമായ ഉദാഹരണമായി വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു. വ്യക്തിജീവിതത്തെ എങ്ങനെ ദേശീയ ദൗത്യവുമായി ലയിപ്പിച്ചുചേര്ക്കാം എന്നതിന്റെ അത്യപൂര്വ മാതൃകയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതം. സ്വാതന്ത്ര്യസമരകാലഘട്ടത്തില് രാഷ്ട്രീയപ്രവര്ത്തനങ്ങള് വ്യാപകമായി നടന്നിരുന്നെങ്കിലും, രാജ്യത്തിന്റെ ദീര്ഘകാല ശക്തി രാഷ്ട്രീയ അധികാരത്തില് മാത്രമല്ല, സംഘടിതവും സ്വഭാവശുദ്ധിയുള്ളതുമായ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ നിര്മ്മാണത്തിലാണെന്ന് ഡോ.ഹെഡ്ഗേവാര് തിരിച്ചറിഞ്ഞു. ഈ തിരിച്ചറിവാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതധ്യേയമായി മാറിയത്.
1889-ല് നാഗ്പൂരില് ജനിച്ച ഡോ. കേശവ ബലിറാം ഹെഡ്ഗേവാര് കുട്ടിക്കാലം മുതല് ദേശീയബോധത്താല് പ്രചോദിതനായിരുന്നു. ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തോടുള്ള എതിര്പ്പും സ്വാതന്ത്ര്യാഭിലാഷവും അദ്ദേഹത്തില് ശക്തമായിരുന്നു. എന്നാല് രാഷ്ട്രീയസ്വാതന്ത്ര്യം നേടിയാലും സമൂഹം ആന്തരികമായി ദുര്ബലമായാല് രാഷ്ട്രം ശക്തിപ്പെടുകയില്ലെന്ന് അദ്ദേഹത്തിനുറപ്പായിരുന്നു. സാമൂഹിക വിഭജനങ്ങള്, ജാതിവ്യത്യാസങ്ങള്, സംഘടനാബോധത്തിന്റെ അഭാവം, ദേശീയചിന്തയുടെ ക്ഷയം എന്നിവയാണ് ഭാരതത്തിന്റെ പ്രധാന വെല്ലുവിളികളെന്ന് അദ്ദേഹം നിരീക്ഷിച്ചു. ഈ പ്രശ്നങ്ങള്ക്ക് ശാശ്വതപരിഹാരം കാണണമെങ്കില് വ്യക്തിനിര്മ്മാണത്തിലൂടെയും സമൂഹസംഘടനയിലൂടെയും പ്രവര്ത്തിക്കേണ്ടതുണ്ടെന്ന നിഗമനത്തിലാണ് അദ്ദേഹം എത്തിച്ചേര്ന്നത്.
ഈ ചിന്തയുടെ പ്രായോഗിക രൂപമാണ് 1925-ല് സ്ഥാപിതമായ രാഷ്ട്രീയ സ്വയംസേവക സംഘം. ഒരു സംഘടനയുടെ ആരംഭം മാത്രമായിരുന്നില്ല; അത് ഒരു ദീര്ഘകാല ദേശീയദര്ശനത്തിന്റെ പ്രഖ്യാപനമായിരുന്നു. ആരംഭകാലത്ത് സംഘത്തിന് വിഭവങ്ങളോ രാഷ്ട്രീയ പിന്തുണയോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. എന്നാല് ഡോ.ഹെഡ്ഗേവാര് ഒരു സത്യത്തെ മനസ്സിലാക്കിയിരുന്നു. ചരിത്രത്തിലെ വലിയ മാറ്റങ്ങള് പലപ്പോഴും ആശയങ്ങളില് നിന്നാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹം സംഘടനയുടെ വ്യാപനത്തേക്കാള് സ്വയംസേവകരുടെ സ്വഭാവരൂപീകരണത്തിനും അച്ചടക്കത്തിനും ദേശീയബോധത്തിനും പ്രാധാന്യം നല്കി.
ഇവിടെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധ്യേയനിഷ്ഠ ഏറ്റവും വ്യക്തമായി പ്രകടമാകുന്നത്. ഒരു ആശയം സ്വീകരിച്ചശേഷം ജീവിതാവസാനം വരെ അതില് ഉറച്ചുനില്ക്കുക എന്നത് എളുപ്പമുള്ള കാര്യമല്ല. സംഘടനയെ വളര്ത്തുന്നതിനായി അദ്ദേഹം വ്യക്തിപരമായ സുഖസൗകര്യങ്ങളും കുടുംബജീവിതത്തിന്റെ സാധ്യതകളും പൊതുപ്രശസ്തിയും ഉപേക്ഷിച്ചു. ദേശീയ പുനരുജ്ജീവനം എന്ന ലക്ഷ്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തിലെ കേന്ദ്രബിന്ദുവായി മാറി. ആരോഗ്യനില മോശമായിരുന്ന കാലത്തുപോലും അദ്ദേഹം സംഘടനാ പ്രവര്ത്തനങ്ങളില് നിന്ന് വിട്ടുനിന്നില്ല. മരണത്തിന് തൊട്ടുമുമ്പും സംഘടനയുടെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചും പ്രവര്ത്തനദിശയെക്കുറിച്ചുമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്ത. ധ്യേയനിഷ്ഠ എന്നത് ഒരു ലക്ഷ്യത്തോടുള്ള താല്ക്കാലിക താല്പര്യമല്ല, മറിച്ച് ജീവിതം മുഴുവന് ആ ലക്ഷ്യവുമായി ഏകീഭവിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതം തെളിയിക്കുന്നു.
ഹെഡ്ഗേവാറിന്റെ ജീവിതം വീരവ്രതത്തിന്റെ ഉജ്ജ്വല മാതൃക കൂടിയാണ്. ഇവിടെ വീരവ്രതം എന്നത് ശാരീരികശൗര്യത്തേക്കാള് ബൗദ്ധികവും ധാര്മികവും സംഘടനാപരവുമായ ധൈര്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നിലവിലുള്ള സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളെ വിലയിരുത്തുകയും അതിന് ബദലായ ഒരു പ്രവര്ത്തനരീതി മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് വലിയ ധൈര്യം ആവശ്യപ്പെടുന്ന കാര്യമാണ്. വിമര്ശനങ്ങളും തെറ്റിദ്ധാരണകളും എതിര്പ്പുകളും നേരിട്ടിട്ടും അദ്ദേഹം തന്റെ പ്രവര്ത്തനപഥത്തില് നിന്ന് വ്യതിചലിച്ചില്ല. രാഷ്ട്രത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള തന്റെ വിശ്വാസത്തില് ഡോക്ടര്ജി ഉറച്ചുനില്ക്കുകയും അതിനുവേണ്ടി ജീവിതം സമര്പ്പിക്കുകയും ചെയ്തത് വീരവ്രതത്തിന്റെ സവിശേഷ പ്രകടനമായിരുന്നു.
വീരവ്രതം ഭയത്തെ ജയിക്കാന് പഠിപ്പിക്കുന്നു. ധ്യേയനിഷ്ഠ സമയത്തെയും പ്രതിസന്ധികളെയും ജയിക്കാന് പഠിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാനും അര്ജുനനും ശബരിയും റാണാപ്രതാപും ശ്രീനാരായണ ഗുരുവും ഗാന്ധിയും ഡോ. ഹെഡ്ഗേവാറും അബ്ദുള് കലാമും വ്യത്യസ്ത കാലഘട്ടങ്ങളില് ജീവിച്ചവരാണെങ്കിലും അവരെ ഒരുമിപ്പിക്കുന്ന നൂല് ഈ രണ്ട് ഗുണങ്ങളാണ്. ചരിത്രത്തിന്റെ ഓരോ ഘട്ടത്തിലും രാഷ്ട്രങ്ങളെയും സംസ്കാരങ്ങളെയും മുന്നോട്ടു നയിച്ചത് ഭൗതികസമ്പത്തുകളേക്കാള് വീരവ്രതവും ധ്യേയനിഷ്ഠയും പോലുള്ള മൂല്യങ്ങളായിരുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഈ ഗുണങ്ങള് എന്നും മനുഷ്യപുരോഗതിയുടെ അടിസ്ഥാനശക്തികളായി നിലനില്ക്കും. ഭയത്തെ മറികടന്ന് ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് മുന്നേറുന്ന മനുഷ്യരാണ് ചരിത്രം സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. വീരവ്രതം ഭയത്തെ ജയിക്കുന്ന ശക്തിയാണെങ്കില് ധ്യേയനിഷ്ഠ സമയത്തെ ജയിക്കുന്ന ശക്തിയാണ്. ഈ രണ്ട് ശക്തികളും ഒരുമിക്കുമ്പോഴാണ് ഒരു വ്യക്തിക്ക് തന്റെ ജീവിതത്തെയും സമൂഹത്തെയും ചരിത്രത്തെയും മാറ്റിമറിക്കാന് കഴിയുന്നത്.



















